Ukrayna’nın Boğazlardaki taleplerini Türkiye yerine getirebilir mi?
Ukrayna’nın Boğazlardaki taleplerini Türkiye yerine getirebilir mi?
"Sözleşmenin 20'nci maddesinde yer alan düzenlemeye göre eğer Türkiye ilgili savaşta bir savaşan devlet haline gelirse o zaman boğazları gemilere kapatma yönünde tam bir özgürlüğü olur."

AFRA TEREN GÜRLÜLER

24 Şubat 2022 sabah saatlerinde Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik havadan müdahaleleri ile işgal süreci başladı. Geçtiğimiz günlerde iddia edildiği gibi Ukrayna’nın doğusu ile sınırlı olmayan tüm Ukrayna’yı hedef falan bir plan ile ilerliyor. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski bu saldırılar karşısında direneceklerini belirtirken tüm dünyadan da destek istedi. Şu ana kadar batı yönetimleri hem Rusya’nın saldırgan tavrını kınadı hem de bazı ülkelerden çeşitli yaptırım kararları geldi. Almanya Kuzey Akım 2 boru hattı planını durdurdu, İngiltere ülkesindeki Rus varlıklarını dondurmak gibi ağır finansal yaptırımlar uygulama kararı aldığını açıkladı.

Ukrayna'nın Ankara Büyükelçisi Vasyl Bodnar 23 ve 24 Şubat’ta yaptığı konuşmalarda birden fazla kez boğazların kapatılmasını istediklerini belirtti. Türkiye’de zaman zaman tartışmaların konusu olan Montrö Boğazlar Sözleşmesi yeniden gündeme gelmiş oldu. Türkiye’nin Ukrayna’nın bu talebine cevap verip veremeyeceğini analiz etmeden önce sözleşmeyi kısaca anlamak önemli.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedir?

1936 yılında imzalanan Montrö Sözleşmesi İstanbul ve Çanakkale boğazındaki geçiş kontrolünde Türkiye’nin yetkilerini düzenlemektedir. Montrö Sözleşmesinin önemini anlamak için öncesindeki düzeni bilmek de önem taşıyor. Bu sözleşmeden önce geçici bir düzen sağlamak için 1923 yılında Lozan sürecinin bir parçası olarak Boğazlar Sözleşmesi de imzalanmıştı. Geçici düzenlemeye göre askeri olmayan gemi ve uçakların barış zamanı boğazlardan geçişi serbestti ve boğazların her iki yakasının da askeri güçten arındırılacaktı ve Türk askerinin girişinin yasaklanmıştı. Ayrıca bir uluslararası kurul da oluşturulmuştu. Türkiye’nin kendi egemenlik haklarını sınırlayan bu geçici düzenlemeleri sona erdirmek için çabaları sonucu da Montrö’de bir konferans toplandı ve imzalanan sözleşme ile Türkiye temelde 3 önemli kazanım elde etti:

•Boğazlar bölgesinde Türkiye asker konuşlandırma hakkını kazandı.

•Uluslararası komisyon ortadan kaldırılarak tüm yetkileri Türkiye’ye geçti.

•Savaş veya yakın savaş halinde yabancı savaş gemilerinin geçişini kısıtlama yetkisi Türkiye’ye verildi. Ayrıca savaş gemilerinin geçişi konusunda bir ön bildirim düzenlemesi yapıldı ve tek seferde geçebilecek savaş gemisi, tipine, sayısına ve ağırlığına sınırlama getirildi.

Boğazlarda Türkiye'nin yetkileri

Savaş zamanında boğazlarda Türkiye’nin yetkileri temel olarak sözleşmenin 19.uncu maddesinde düzenleniyor.

“Savaş zamanında, Türkiyesavaşan değilse, savaş gemileri 10. maddeden 18. maddeye kadar olan maddelerde belirtilen koşullarla aynı koşullar içinde, Boğazlar’da tam bir geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır.”

Madde’nin yukarıdaki ilk kısmında Türkiye’nin savaşın bir parçası olmadığı takdirde diğer ülkelerin savaş gemilerini sınırlayamayacağı düzenlenmiştir. Fakat maddenin devamında ise savaşan devletlerin gemilerinin boğazdan geçişinin yasaklanacağı düzenlenmiştir. Bu kapsamda bakıldığında Rusya savaş gemilerinin boğazlardan geçişinin engellenebileceğini söylemek mümkün olsa da yine aynı maddenin devamında uygulamada bu durumu zorlaştıran bir baka hüküm yer alıyor.

Bu düzenleme ise “ ….konulmuş geçiş yasağına karşın, Karadeniz'e kıyıdaş olan ya da olmayan savaşandevletlere ait olup da bağlama limanlarından ayrılmış bulunan savaş gemileri, bu limanlara dönebilirler.” Bu düzenlemeyi okuduğumuzda da Rusya’nın Karadeniz’e kıyısı olan bir ülke olmasından ötürü herhangi bir gemisini bağlı bulunduğu limana geri götürmek gerekçesi ile boğazlardan geçirebileceği nettir. Yani bir Rus gemisi Akdeniz’deyse Karadeniz’deki limana dönmek için boğazlardan geçme hakkına sahiptir. Bu durumda da savaş gemilerini durdurma konusunda pratikte bir önemli bir engel olduğu açık.

Türkiye bu engellere takılmaksızın ne zaman Boğazları savaş gemilerine kapatabilir?

Sözleşmenin 20'nci maddesinde yer alan düzenlemeye göre eğer Türkiye ilgili savaşta bir savaşan devlet haline gelirse o zaman boğazları gemilere kapatma yönünde tam bir özgürlüğü olur. Ayrıca Sözleşme’nin 21'inci maddesi uyarıncaTürkiye kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karşısında sayarsa o halde istediği gibi gemilerin geçişini durdurma hakkına sahip olacaktır.

Tüm bu düzenlemeler dikkate alındığında Türkiye’nin çeşitli hükümlere dayanarak Rus gemilerinin geçişini engelleme seçenekleri olsa da Ukrayna’nın bu talebini karşılamak için Rusya’ya karşı bunları uygulayıp uygulayamayacağı konusu bir diplomasi kararı olarak karşımıza çıkacak.

İlgili Haberler